این پروپوزال به بررسی رابطه میان سلامت اجتماعی و سبک های هویت در نوجوانان می پردازد. پژوهش بر پایه نظریه های اریکسون، مارسیا و برزونسکی طراحی شده و تاثیر سبک های هویتی بر سلامت روانی و تعاملات اجتماعی نوجوانان را تحلیل می کند.
مقدمه
دوران نوجوانی یکی از حساس ترین مراحل زندگی انسان محسوب می شود که در آن، شکل گیری هویت به عنوان یکی از مهم ترین فرآیندهای روانی-اجتماعی مطرح است. دستیابی به یک هویت منسجم و پایدار، نه تنها برای سلامت روانی فرد در این دوره بلکه برای تمام دوران زندگی حیاتی است. عدم موفقیت در این فرآیند می تواند زمینه ساز بروز اختلالات روانی و اجتماعی متعددی در آینده شود.
هویت به عنوان بنیان اصلی شخصیت در بزرگسالی عمل می کند. در صورتی که این بنیان محکم و استوار باشد، فرد به هویتی فردی پایدار دست خواهد یافت؛ در غیر این صورت، آنچه اریکسون آن را “هویت گم گشته” می نامد، رخ خواهد داد. اریکسون شکل گیری هویت را برای آماده سازی نوجوان به عنوان فردی توانمند برای انجام وظایف بزرگسالی، ضروری می داند (برک، ترجمه سیدمحمدی، 1382). ناکامی در دستیابی به هویت مناسب، به عدم صمیمیت یا فاصله گیری از روابط اجتماعی منجر می شود. این فاصله گیری به تمایل برای دوری از افراد و موقعیت هایی اطلاق می شود که ممکن است هویت فرد را به چالش بکشند. بنابراین، حل موفقیت آمیز مسائل مرتبط با هویت نه تنها برای سلامت فردی اهمیت دارد، بلکه برای کیفیت روابط اجتماعی نیز ضروری است (شوارتز، 2001).
اریکسون (1965) برای اولین بار مفهوم هویت را از مکتب روانکاوی مطرح کرد و شکل گیری آن را وظیفه اصلی دوران نوجوانی دانست. او چارچوبی برای درک فرآیند شکل گیری هویت ارائه داد و معتقد بود که هویت فردی نشانه سازگاری و تعادل در این دوره است. اگر هویت نوجوان در طول زمان و از طریق تجربیات حاصل از تعاملات اجتماعی به درستی شکل گیرد، سلامت روانی او تضمین می شود (اریکسون، 1968).
مارسیا (1966) با تکیه بر نظریه اریکسون، پایگاه های هویت را بر اساس دو بعد کاوشگری و تعهد در نوجوانان معرفی کرد. او چهار وضعیت هویت را شناسایی کرد: 1) هویت موفق 2) هویت سردرگم 3) هویت دیررس 4) هویت زودرس. با این حال، انتقاد اصلی به نظریه مارسیا، ایستا بودن آن بود، زیرا درک فرآیندهای پویای روانی-اجتماعی را محدود می کرد.
برای رفع این محدودیت، نظریه پردازان جدید مانند برزونسکی (1990) به بررسی فرآیندهای زیربنایی شکل گیری هویت پرداختند. برزونسکی برای اولین بار مفهوم “سبک هویت” را مطرح کرد و سه سبک را معرفی نمود: 1) سبک اطلاعاتی 2) سبک هنجاری 3) سبک سردرگم/اجتنابی (برزونسکی و فراری، 1996).
تحقیقات نشان داده اند که دستیابی به هویت مناسب، تاثیر عمیقی بر جنبه های مختلف زندگی فردی مانند تحصیل، کار، ازدواج و انتخاب دوستان دارد. همچنین، این امر بر جنبه های اجتماعی از جمله کیفیت روابط اجتماعی، نحوه مواجهه با ارزش ها و عقاید مختلف، و سلامت اجتماعی تاثیرگذار است. هویت به فرد کمک می کند تا در هر موقعیتی، موضع مناسب خود را تشخیص داده و تصمیمات صحیحی اتخاذ کند. یکی از موثرترین راه های دستیابی به هویت موفق، استفاده از تفکر به ویژه گرایش به تفکر انتقادی است.
بیان مسئله
روانشناسان معتقدند نوجوانان از نظر روانی نوعی “تولد دوباره” را تجربه می کنند و در عین حال، این دوره حساس ترین زمان برای سازگاری و شکل گیری شخصیت است. نوجوان با تغییرات ناگهانی متعددی روبرو می شود؛ باورها و انتظاراتش دگرگون می شود، دنیای آشنای کودکی را پشت سر می گذارد و با دنیای جدید و پیچیده ای روبرو می شود. کسب هویت، پاسخ نوجوان برای درک خود است که در حالی که چیزهای مشترکی با دیگران دارد، از آن ها متمایز و جدا می شود. با تشکیل هویت، زندگی فرد هدفی معنادار پیدا می کند (برزونسکی، 1992؛ به نقل از فارسی نژاد و همکاران، 1386).
اگرچه اوج فرآیند هویت یابی به دوران نوجوانی اختصاص دارد، اما بر اساس نظریات جدید، دستیابی به هویت معمولاً در دهه سوم زندگی رخ می دهد. لطف آبادی (1384) علت طولانی شدن دوران نوجوانی را پیچیدگی های زندگی در جوامع امروزی، طولانی تر شدن دوران تحصیل، مشکلات استقلال اقتصادی و در نتیجه دیرتر جدا شدن از والدین و تشکیل زندگی مستقل می داند. این استقلال اغلب در سنین 20 تا 25 سالگی حاصل می شود.
در این دوره، جوانان تلاش می کنند تا به خودمختاری و استقلال بیشتری دست یابند، نقش های بزرگسالی را بپذیرند، روابط دوستانه و صمیمانه جدیدی برقرار کنند و حس هویت خود را تقویت یا بازسازی کنند (بروکس و دوبویس، 1995).
یکی از عوامل مهمی که تحت تاثیر فرآیند شکل گیری هویت قرار می گیرد و در رفتارهای اجتماعی فرد نقش دارد، سلامت اجتماعی است. انتظار می رود افرادی که در فرآیند هویت یابی موفق عمل کرده اند، ارزیابی های مثبتی از رفتارها و بازخوردهای خود داشته باشند و به طور کلی از سلامت اجتماعی بالاتری برخوردار باشند.
گنجی (1385) شکل گیری و رشد هویت را از طریق روابط و تعاملات اجتماعی و در بطن جامعه می داند. در این میان، سلامت روانی، ذهنی و اجتماعی اهمیت ویژه ای دارد. بنابراین در فرآیند کسب هویت، هم خود فرد و هم عوامل محیطی مانند جامعه، خانواده، همکاران و همسایگان تاثیرگذار خواهند بود. فرد در صورتی از سلامت اجتماعی بهنجار برخوردار خواهد بود که بتواند با محیط خود سازگار شود. چنین فردی می تواند تغییرات فردی و اجتماعی را یکپارچه کرده، به خودپنداری مثبتی دست یابد و هویت خود را شکل دهد. اگر نتواند به چنین هویتی دست یابد، با هویتی سردرگم مواجه خواهد شد که پیامد آن تزلزل در اعمال و رفتار و به خطر افتادن سلامت اجتماعی فرد است.
سازمان بهداشت جهانی (WHO) سلامت اجتماعی را به عنوان یکی از عوامل بهداشت روان برمی شمارد. در تعریف سلامت اجتماعی، تاکید بر ارزیابی شخصی فرد از نحوه عملکردش در جامعه و نگرش وی نسبت به افراد و گروه های اجتماعی است (کیس، 2002).
«سلامت اجتماعی ظرفیت کامل زندگی کردن به شیوه ای است که ما را قادر می کند ظرفیت های طبیعی خود را درک کنیم و به جای جدا کردن ما از سایر انسان هایی که دنیای ما را می سازند، نوعی وحدت بین ما و دیگران ایجاد می کند. سلامت اجتماعی نقش محافظت کننده ای در مقابل فشارهای روانی دارد و از فرد در برابر رویدادهای فشارآور زندگی اجتماعی حمایت می کند» (صبوری، 1390، 19 و 20).
تحقیقات متعدد نشان داده اند که تعهدات ثابت شخص در تقویت عملکرد و سلامت روانی-اجتماعی نقش مهمی ایفا می کند. افرادی که تعهد کمتری دارند، یعنی دیدگاه ثابت و روشنی در مورد خود و دنیایی که در آن زندگی می کنند ندارند، ممکن است جامعه را به عنوان مجموعه ای پر از هرج و مرج، تصادفی و بدون قابلیت پیش بینی بپندارند و در نتیجه از سلامت اجتماعی پایینی برخوردار باشند (برزونسکی، 2003).
از سوی دیگر، تشکیل هویت در دوران نوجوانی دارای دو وجه متضاد است: انطباق با خود یا “خوداثبات گرایی” و انطباق با محیط یا “خودفزایندگی”. زمانی که بین این دو جنبه عدم تعادل رخ دهد، تعادل روانی و سلامت فرد به خطر می افتد. تغییر در عملکرد شخصی و اجتماعی به عنوان منبع پردازش اطلاعات باعث ایجاد این عدم تعادل می شود. انطباق موثر با محیط به معنای سازگاری با مجموعه ای از نظام های بیرونی مانند دوستان، همسالان، نقش های تعریف شده توسط گروه های اجتماعی و نظام های آموزشی است که پیش نیاز سلامت اجتماعی فرد را فراهم می کند (کیس، 1998؛ به نقل از فارسی نژاد و همکاران، 1386).
بنابراین می توان نتیجه گرفت که طی شدن موفق فرآیند هویت یابی به فرد در زمینه های تصمیم گیری و موضع گیری کمک کرده، او را از اضطراب و بحران های روانی رها می سازد و سلامت اجتماعی او را افزایش می دهد. در این راستا، پژوهش های متعددی انجام شده و راهکارهایی برای کمک به طی شدن موفق مسیر هویت و عوامل موثر بر آن پیشنهاد شده است. یکی از این راه ها که مورد بررسی تحقیق حاضر نیز هست، توجه به رشد شناختی و به ویژه گرایش به تفکر انتقادی است.
کرتینر با وارد کردن توجه فلسفی به انسان در مطالعات روانشناسی، هویت را از دیدگاه رشدی-اخلاقی و وجودگرا مفهوم سازی کرد. او بر انتخاب، کنترل خود، مسئولیت پذیری و یگانگی تاکید داشت. وی مانند اریکسون هویت را ناشی از هر دو عامل خود و جامعه می دانست و بین ساختار شخصیت فرد و سازمان های اجتماعی، ارتباط متقابل قائل بود. کرتینر با تکیه بر مسئولیت پذیری اجتماعی و این که فرد مسئول انتخاب های خود است، هویت اجتماعی را هم تراز هویت فردی می دانست و به نظریه های نئواریکسونی کمک کرد تا بتوانند نسبت به نظریه وضعیت هویت مارسیا، از ابعاد بیشتری به این موضوع بپردازند. او پیمودن مسیر اکتشاف در فرآیند هویت یابی را نیازمند مهارت های حل مسئله می دانست که این مهارت ها از تفکر انتقادی سرچشمه می گیرند (شوارتز، 2000؛ به نقل از جوادزاده شهشهانی، 1383).
لیپمن (2003) تفکر انتقادی را به عنوان تفکری کاربردی معرفی می کند که استفاده از آن تغییرات عقلانی به همراه دارد. این تفکر دو سویه است که در پایین ترین سطح آن قضاوت و در بالاترین سطح آن عمل کردن بر اساس قضاوت ها قرار دارد. می توان سه ویژگی اصلی برای آن برشمرد: 1) تکیه بر معیارها 2) خودتصحیح گر بودن 3) حساسیت به زمینه های وقوع (به نقل از عباسی، 1380). از آنجا که تفکر انتقادی تفکر درباره تفکر است، می تواند ضعف ها و کمبودهای خود را شناسایی کند.
«تفکر انتقادی مستلزم فرآیندهای عالی ذهن و داوری بر اساس شواهد و مدارک است. این نوع تفکر نوعی حل مسئله است، اما علاوه بر حل مسئله، دارای عناصری از توانایی های تحلیل و ارزشیابی امور نیز هست» (سیف، 1389). مایرز (1960) نیز تفکر انتقادی را این گونه تعریف می کند: شناسایی استدلال های نادرست و عدم تاثیرپذیری هیجانی در مواجهه با مسئله. عامل کلیدی در تفکر انتقادی، طرح سوالات، نقد و بررسی راه حل ها و یافتن جایگزین هاست (ترجمه ابیلی، 1384).
به نظر می رسد بین متغیرهای اجتماعی مانند سلامت اجتماعی با سبک های هویت، یک ارتباط ضمنی وجود دارد. در تحقیق حاضر سه مدل متفاوت برای بررسی نقش گرایش به تفکر انتقادی در ارتباط بین سبک های هویت و سلامت اجتماعی پیشنهاد شده است:
1. مدل اثر مستقیم: در این مدل فرض می شود که سبک های پردازش هویت و تفکر انتقادی به طور مستقیم و مستقل با متغیر سلامت اجتماعی ارتباط دارند.
2. مدل اثر تعدیل کننده: در این مدل فرض می شود که قدرت و جهت ارتباط سبک های هویت و سلامت اجتماعی با سطوح مختلف تفکر انتقادی تغییر می کند.
3. مدل اثر واسطه ای: فرض این مدل آن است که رابطه بین سبک های پردازش هویت و سلامت اجتماعی وقتی اثر متغیر تفکر انتقادی کنترل شود، به طور معناداری کاهش می یابد (برزونسکی، 2004).
اهداف پژوهش
هدف کلی
شناسایی نقش واسطه ای تفکر انتقادی بین سبک های هویت و سلامت اجتماعی است.
اهداف فرعی
1. شناسایی نقش واسطه ای تفکر انتقادی در ارتباط بین سبک های هویت و سلامت اجتماعی.
2. شناسایی نقش تعدیل گر تفکر انتقادی در ارتباط سبک های هویت و سلامت اجتماعی.
3. بررسی سلامت اجتماعی در ارتباط با انواع سبک های هویت.
این اهداف با تمرکز بر ارائه راهکارهای عملی برای بهبود سلامت اجتماعی نوجوانان از طریق تقویت مهارت های تفکر انتقادی و هویت یابی موفق، طراحی شده اند.
سوالات پژوهش
1. آیا سبک های هویت پیش بینی کننده مناسبی برای سلامت اجتماعی و تفکر انتقادی هستند؟
2. آیا بین سبک های هویت و سلامت اجتماعی، تفکر انتقادی نقش واسطه ای دارد؟
فرضیه های پژوهش
1. سبک های هویت پیش بینی کننده مناسبی برای سلامت اجتماعی و تفکر انتقادی هستند.
2. بین سبک های هویت و سلامت اجتماعی، تفکر انتقادی نقش واسطه ای دارد.
اهمیت و ضرورت پژوهش
مشخص بودن هویت یکی از مهم ترین عوامل در روشن بودن هدفمندی زندگی انسان است. فردی که در فرآیند هویت یابی خود موفق عمل کرده، دارای هویتی شکل یافته است و بر اساس این هویت، مسیرهای مختلف زندگی خود را تعیین می کند. چنین فردی در مواجهه با مشکلات و فشارها می تواند راه حل های مناسبی بیابد. در جامعه ای که افراد به هویت یافتگی موفق رسیده اند، از یک سو این هویت به آن ها در برخورد با چالش ها و تصمیم گیری های درست کمک می کند و از سوی دیگر، باعث کاهش مشکلات روحی و روانی آن ها می شود و در نهایت، زمینه ساز سلامت اجتماعی فرد می شود.
کسب هویت و فرآیندی که طی آن اتفاق می افتد، جدا از رشد شناختی رخ نمی دهد. رشد شناختی و استفاده از تفکر انتقادی، عامل بسیار مهمی در ارزیابی افکار و باورهای مختلفی است که توسط اطرافیان، رسانه ها و فناوری های ارتباط جمعی ارائه می شوند. تفکر انتقادی قبل از آنکه در عرصه تصمیم گیری برای عملکرد در زندگی فرد کارآ باشد، به انتخاب شیوه زندگی و گزینش باورها و نگرش هایی که زیربنای شکل گیری مسیر زندگی فرد هستند، کمک می کند. اگر نوجوانان از تفکر انتقادی و مهارت های آن مانند حل مسئله در فرآیند کسب هویت استفاده کنند، علاوه بر یافتن شخصیتی محکم و منسجم، سلامت اجتماعی نیز از پیامدهای آن خواهد بود.
جامعه مورد تحقیق این پژوهش دانشجویان دانشگاه خوارزمی (کرج) است. از آنجا که این قشر بخش عمده ای از جمعیت جوان کشور را تشکیل می دهند، پرداختن به سلامت اجتماعی آن ها امری ضروری است. هرگونه نارسایی در این مورد سبب کاهش توانایی های آن ها و در نتیجه کاهش پیشرفت در جامعه می شود. از نگاه دیگر می توان پیش بینی کرد که سلامت روانی و اجتماعی آن ها در بلندمدت تاثیری منفی بر سلامت تمام اعضای جامعه خواهد گذاشت.
اهمیت تحقیق حاضر در بررسی متغیرهای موثر (واسطه ای یا تعدیل گر) بر سبک های هویت و سلامت اجتماعی در دانشجویان دانشگاه خوارزمی است. نتایج این پژوهش می تواند ابتدا به شناخت علمی دقیقی از روابط این متغیرها کمک کند و ابعاد بیشتری از سازه های مورد بررسی را که تاکنون ناشناخته مانده اند، آشکار سازد. از طرفی، مطرح کردن این متغیرها می تواند چند واقعیت اساسی را آشکار کند:
- ضعف دانش آموزان و معلمان در مهارت های تفکر و لزوم تجهیز آن ها به این مهارت.
- ضرورت آموزش مهارت تفکر انتقادی و نهادینه کردن آن در سیستم تعلیم و تربیت که متاسفانه در کلاس های درس و برنامه ریزی آموزش و پرورش مدارس به فراموشی سپرده شده است.
- توجه ناکافی به سلامت اجتماعی افراد در کشورهای ما که اگرچه سلامت فیزیکی تا حد زیادی برآیند سلامت اجتماعی است، اما پژوهش های اندکی در زمینه وضعیت سلامت اجتماعی در ارتباط با متغیرهای تاثیرگذار بر آن انجام گرفته است.
- در پژوهش های انجام شده در ایران در ارتباط با پایگاه های هویت، بیشتر پژوهش ها به دلیل در دسترس نبودن ابزار مناسب، در زمینه هویت شغلی بوده اند.
با بررسی های اولیه که پژوهشگر در خصوص متغیرها و نحوه ارتباط آن ها انجام داده، پژوهش های اندکی نزدیک به این نوع پژوهش صورت گرفته است.
پیشینه مربوط به سلامت اجتماعی
کیینز و همکاران (1998) به بررسی رابطه بین سلامت اجتماعی، از خودبیگانگی و ناهنجاری اجتماعی پرداختند. این مطالعه در ایالات متحده انجام شد و به این نتایج دست یافت که بین سلامت اجتماعی و مسئولیت پذیری در زندگی اجتماعی رابطه زیادی وجود دارد. به خصوص انسجام اجتماعی و مشارکت اجتماعی در افرادی که با اطرافیان خود برای حل مسائل و مشکلات همکاری می کردند، در مقایسه با افرادی که با اطرافیان خود ارتباط نداشتند، در سطح بالاتری قرار داشت.
کیگوگنانی و همکاران (2008) در پژوهشی سعی کردند تا ارتباط بین مشارکت اجتماعی و درک اجتماعی در میان دانشجویان ایتالیایی، آمریکایی و ایرانی و تاثیر این دو متغیر بر سلامت اجتماعی را ارزیابی کنند. نتایج نشان داد مشارکت اجتماعی و سلامت اجتماعی در دانشجویان آمریکایی در سطح بالایی قرار دارد و همچنین مشارکت اجتماعی در میان دانشجویان ایتالیایی به طور مثبتی سلامت اجتماعی را پیش بینی می کند (به نقل از زکی و خشوعی، 1392).
بسیاری از تحقیقات نشان داده اند که سطح بالای تحصیلات و افزایش سن، سلامت اجتماعی فرد را بالا می برند. این یافته با تحقیق کار (2004) همسو است که نشان می دهد افزایش سن سبب افزایش سلامت اجتماعی می شود، زیرا افزایش سن باعث خوشحالی در افراد شده و رضایتمندی فرد را از زندگی بالا می برد (به نقل از باباپورخیرالدین، 1388).
پژوهش ها حاکی از آن هستند که برخی عوامل مانند جنسیت، وضعیت تاهل، میزان دریافت حمایت اجتماعی، سطح تحصیلات، وضعیت اقتصادی و اجتماعی و بسیاری از عوامل دیگر مانند نوع سبک هویت فرد که تحت تاثیر محیط زندگی و جامعه به دست آمده است، سلامت اجتماعی را تحت تاثیر قرار می دهند.
در پژوهشی که باباپور و همکاران (1388) با عنوان “نقش عوامل تعیین کننده در سلامت اجتماعی دانشجویان دانشگاه تبریز” انجام دادند، نتایج نشان داد که متغیرهای قومیت، تحصیلات والدین و وضعیت اجتماعی-اقتصادی تاثیری بر سلامت اجتماعی دانشجویان مرد مورد مطالعه ندارند. همچنین بین دختران و پسران در هیچ یک از خرده مقیاس های سلامت اجتماعی تفاوتی وجود ندارد، یعنی جنسیت تاثیری بر سلامت اجتماعی ندارد.
زکی و خشوعی (1392) نشان دادند که بین متغیرهای سلامت اجتماعی و مسئولیت پذیری اجتماعی با تعهد اجتماعی و اعتماد اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. بین سلامت اجتماعی و بیگانگی اجتماعی نیز رابطه معناداری وجود دارد. هر کدام از متغیرهای تحقیق (سن، تحصیلات، شغل، مهاجرت و…) به طور جداگانه با سلامت اجتماعی رابطه معناداری داشتند.
یافته های سام آرا (1388) نشان داد رابطه مستقیمی بین افزایش ناامنی اجتماعی و کاهش میزان سلامت اجتماعی وجود دارد. همچنین شاخص میزان مشارکت اجتماعی مهم ترین پیش بینی کننده توانمندسازی اجتماعی به دست آمد. نتایج تحقیق نشان داد سلامت اجتماعی به دلیل تاکید بر جذب افراد در چارچوب های اجتماعی و پذیرش هنجارهای اجتماعی، منجر به توسعه و گسترش تامین اجتماعی در جامعه می شود.
روش تحقیق:
این پژوهش از نوع همبستگی (غیرآزمایشی) است که با هدف شناسایی روابط بین متغیرها طراحی شده است. در این تحقیق از سه پرسشنامه استاندارد برای جمع آوری داده ها استفاده شده است.
جامعه و نمونه آماری
- جامعه آماری: دانشجویان دانشگاه خوارزمی (حدود 8000 نفر)
- حجم نمونه: 350 نفر
- روش نمونه گیری: نمونه گیری در دسترس با توجه به محدودیت های پژوهش
روش های تحلیل داده ها
- بررسی پایایی: استفاده از تتای ترتیبی به جای آلفای کرونباخ برای داده های ترتیبی
- تحلیل فرضیه ها: رگرسیون سلسله مراتبی چند متغیره
- نرم افزار مورد استفاده: SPSS
این روش تحلیلی امکان بررسی دقیق نقش های واسطه ای و تعدیل گری تفکر انتقادی را فراهم می کند و می تواند روابط پیچیده بین متغیرها را به خوبی مدل سازی کند.
برای دریافت فایل کامل پروپوزال با تمام جزئیات روش تحقیق، پیشینه تحقیقات جامع، ابزارهای اندازه گیری و تحلیل آماری دقیق، می توانید نسخه کامل را خریداری کنید. این پروپوزال شامل تمام بخش های مورد نیاز برای تصویب در دانشگاه ها و همچنین راهنمای عملی برای محققان این حوزه است.
هنوز نظری ثبت نشده است.