مسجد شیخ لطف الله که بین سال های ۱۶۰۲ تا ۱۶۱۹ میلادی ساخته شد یکی از برجسته ترین و تاریخی ترین مساجد شهر اصفهان محسوب می شود و بخشی از مجموعه میدان نقش جهان است. این مسجد نمونه ای بی نظیر از معماری و هنر کاشی کاری دوره صفوی به شمار می رود و استاد محمدرضا اصفهانی، از معماران مشهور آن دوران، طراحی و اجرای آن را بر عهده داشته است.
ساخت مسجد به فرمان شاه عباس اول آغاز شد و طی هجده سال تکمیل گردید. مسجد شیخ لطف الله در ضلع شرقی میدان نقش جهان قرار دارد و رو به عمارت عالی قاپو است؛ همچنین همسایگی مسجد شاه موقعیت آن را در قلب این مجموعه تاریخی برجسته کرده است. این مسجد به افتخار شیخ لطف الله المیسی ساخته شده و به دلیل ارزش های هنری و تاریخی خود، هر ساله گردشگران زیادی را به خود جذب می کند.
در دهه ۱۹۲۰ میلادی و به توصیه آرتور پوپ، رضاشاه دستور داد تا مسجد شیخ لطف الله به طور کامل بازسازی و مرمت شود تا این اثر فاخر تاریخی برای نسل های آینده حفظ گردد.
تاریخچه مسجد شیخ لطف الله اصفهان
مسجد شیخ لطف الله در زمانی ساخته شد که نقشه های چهار باغ و باغ هزارجریب در حال اجرا بودند و معماری صفویه به اوج شکوفایی خود رسیده بود. ساخت این مسجد در نیمه اول قرن یازدهم هجری، برابر با سال ۱۰۱۱ هجری قمری (۱۶۰۲ میلادی)، به فرمان شاه عباس اول آغاز شد و پس از هجده سال، در سال ۱۰۲۸ هجری قمری (۱۶۱۹ میلادی) تکمیل گردید. این مسجد نمادی برجسته از هنر و معماری صفوی است و نقش مهمی در تاریخ معماری اصفهان ایفا می کند.
تفاوت مسجد شیخ لطف الله با سایر مساجد
1- عدم وجود مناره
در تمامی مساجد، مناره جزئی جدانشدنی از معماری است. پیش از اسلام، مناره به عنوان راهنما و مسیریاب بر روی ساختمان ها ساخته می شد و وجود آن ها معمولاً نشانه حضور یک شهر بود. با ورود اسلام، مناره و گلدسته به نمادی از مسجد تبدیل شد و برای اذان و دعوت مردم به نماز استفاده می شد.
با این حال، مسجد شیخ لطف الله مناره ندارد. دلیل آن این است که این مسجد عبادت گاهی خصوصی برای درباریان و خانواده شاه بوده و عموم مردم اجازه ورود نداشته اند. جهانگردانی که در زمان صفویه از اصفهان دیدن کرده اند، اشاره چندانی به این مسجد نکرده اند که احتمالاً به دو دلیل است:
مسجد امام اصفهان که در میدان نقش جهان و نزدیکی مسجد شیخ لطف الله قرار دارد، به دلیل بزرگی و عظمت خود بیشتر مورد توجه قرار می گرفته است.
مسجد شیخ لطف الله فضای خصوصی درباریان بوده و ورود به آن محدود بوده است.
2- عدم وجود شبستان و استفاده از پله
تفاوت دیگر مسجد شیخ لطف الله با مساجد دیگر، نبود شبستان یا صحن ورودی است و دسترسی به آن تنها از طریق پله ممکن می شود. به نظر می رسد دلیل این طراحی، حفظ تقارن میدان نقش جهان و هماهنگی با عمارت عالی قاپو باشد. بنابراین امکان طراحی صحن یا حیاطی روبه قبله که برای نماز استفاده شود، فراهم نبوده است.
3- جهت مسجد نسبت به قبله
یکی از ویژگی های شاخص مسجد شیخ لطف الله، چرخش ۴۵ درجه ای آن نسبت به محور شمال–جنوب است که اصطلاحاً «پاشنه» نامیده می شود. در معماری ایرانی – اسلامی، مساجد معمولاً طوری طراحی می شوند که مردم هنگام ورود به شبستان، مستقیم به سمت قبله قرار گیرند. اما در این مسجد، درب ورودی به سمت ضلع شرقی میدان باز می شود. اگر مسجد به همان جهت ساخته می شد، تعیین قبله دشوار می گردید. برای حل این مشکل، راهرویی در بنا تعبیه شده که از ورودی آغاز و ابتدا به سمت چپ و سپس به سمت راست می پیچد. بنابراین، در ظاهر ساختمان در شرق قرار دارد، اما محراب داخلی دقیقاً رو به قبله است.
محراب مسجد شیخ لطف الله اصفهان
محراب مسجد شیخ لطف الله یکی از برجسته ترین نمونه های معماری صفوی به شمار می رود. در این بخش از مسجد، کاشی کاری های معرّق و مقرنس های ظریف توجه هر بیننده ای را جلب می کند. همچنین دو لوح داخل محراب نصب شده که روی آن ها عبارت «عمل فقیر حقیر محتاج بر رحمت خدا محمدرضا ابن استاد حسین بنای اصفهان» حک شده است.
در اطراف محراب، کتیبه هایی به خط علیرضا عباسی دیده می شوند که حاوی روایت هایی از پیامبر اکرم و امام ششم هستند. علاوه بر این روایات، اشعاری نیز روی کتیبه ها درج شده که به گفته کارشناسان، سراینده آن ها «شیخ بهایی» دانشمند و شاعر دوران صفوی بوده است. خطاط این کتیبه ها نیز باقر بنّا است.
محراب با رنگ بندی تمیز و خطوط هماهنگ خود جلوه ای خاص دارد و بیننده را مسحور می کند. ساختار محراب شامل یک تاق دندانه دار است که بر فراز آن نقوش اسلیمی بسیار ظریف و متقارن به چشم می خورد، ترکیبی که هم از لحاظ زیبایی بصری و هم از نظر هنر معماری اسلامی فوق العاده است.
معماری مسجد شیخ لطف الله
مسجد شیخ لطف الله نمونه ای برجسته از سبک معماری اصفهانی است. معمار این بنا، محمدرضا اصفهانی، فرزند استاد حسین بنا اصفهانی، یکی از معماران مشهور دوره صفوی بوده است. در طراحی مسجد، استفاده هوشمندانه از نور طبیعی همراه با ترکیب رنگ های زیبا و نقش ونگارهای گیاهی، هارمونی و جلوه ای بی نظیر ایجاد کرده است.
علاوه بر این کاشی کاری های معرق با دقت و ظرافت خاصی در سراسر بنا به کار رفته اند که جلوه معماری مسجد را تکمیل می کنند. گنبد مسجد، که برگرفته از معماری ایرانی است، با نقوش اسلیمی و تزئینات باشکوهی مزین شده و بر شکوه و زیبایی بنا افزوده است.
گنبد مسجد شیخ لطف الله
گنبد مسجد شیخ لطف الله یکی از گنبدهای شاخص معماری صفوی است که با ارتفاع نسبتاً کم خود، پوشش مناسبی برای صحن کوچک مسجد فراهم می کند. این گنبد به اندازه ای بلند طراحی شده که بتواند در کنار میدان نقش جهان به شکلی چشمگیر دیده شود و بر فضای پیرامون تسلط داشته باشد. خمیدگی گنبد از نقطه ای برجسته آغاز شده و به سرعت به سمت داخل متمایل می شود تا راس گنبد شکل بگیرد، فشار این ساختار عظیم نیز توسط دیوارهای ضخیم مسجد تحمل می شود. قطر دیوارها که با توجه به اندازه گیری پنجره ها مشخص شده، حدود ۱.۷ متر است.
ورودی مسجد
فضای ورودی مسجد از ضلع شرقی میدان نقش جهان آغاز می شود و با جلوه ای خاص، توجه هر بیننده ای را جلب می کند. دیوارهای شمالی و جنوبی این بخش و همچنین نمای غربی مسجد که به میدان باز می شود، با کاشی های هفت رنگ تزیین شده اند. مسیر رسیدن به سر در اصلی چهار پله دارد و پایین دیوارها و سکوهای این بخش با سنگ مرمر زرد رنگ پوشیده شده است. در دو لنگه ورودی مسجد از چوب یک پارچه چنار ساخته شده که پس از گذشت بیش از ۴۰۰ سال همچنان استوار باقی مانده است. کتیبه بالای سردر با کاشی معرق طراحی شده و به شکل نواری ممتد هر سه دیوار را در بر می گیرد. همچنین بخش های بالایی سردر با مقرنس ها و کاشی های هفت رنگ به همراه نقوش گل و گلدان تزئین شده اند و کاشی های فیروزه ای مارپیچ حاشیه قوس اصلی سردر را به زیبایی احاطه کرده اند.
دالان ورودی
راهروی ورودی مسجد به طول حدود ۲۸ متر، ابتدا به سمت چپ و سپس به سمت راست می پیچد و در نهایت به صحن اصلی زیر گنبد راه پیدا می کند. این انحنای مسیر نوعی حرکت طواف گونه پیرامون صحن ایجاد می کند. نور این راهرو نسبتا محدود است و تنها با پرتوهای نوری که از پنجره های مشبک سمت راست آن عبور می کنند، روشن می شود. دیوارهای راهرو با کاشی کاری هفت رنگ تزئین شده اند که غالباً شامل رنگ های سبز، آبی و لاجوردی است و جلوه ای چشم نواز به مسیر ورودی می بخشد.
مرمت مسجد شیخ لطف الله
مطالعات انجام شده نشان می دهد که اصلی ترین آسیب های وارده به گنبد مسجد شیخ لطف الله، شامل تخریب تزیینات کاشی کاری و فرسودگی کامل ملات زیرین و ساختار پایه ای این تزیینات بوده است. با توجه به شدت این خسارت ها، مرمت و استحکام بخشی زیرساخت گنبد پس از بررسی های دقیق و مشاوره با متخصصان آغاز شد. در مراحل اولیه، عملیات مرمت دو نیم ترک از مجموع شانزده نیم ترک گنبد، با رعایت مبانی نظری مرمت و اصول بین المللی، تحت نظارت مستقیم ناظر پروژه انجام گرفت.
با توجه به گستردگی و شدت آسیب ها و از بین رفتن بستر اصلی کاشی ها، مرمت موضعی قادر به حفظ و نجات این اثر باارزش نبود. بنابراین، با تاکید بر حفظ اصالت بنا و بهره گیری همزمان از دانش مدرن و تجربه های سنتی، روشی یکپارچه شامل واچینی و دوباره چینی برای بازسازی و مرمت گنبد به کار گرفته شد تا ضمن حفاظت از اصالت تاریخی، دوام و پایداری اثر نیز تضمین شود.
فهرست مطالب:
دیباچه
شناخت موقعیت و سایت بنا
اصفهان
میدان نقش جهان
شناخت بنا
پیشینه بنا
وجه تسمیه بنا
پلانها و مدارک
سه بعدی بنا
شرح بنا
جهت بنا نسبت به قبله
محراب مسجد
گنبد مسجد
دیوارها
بررسی نقوش
تجلی اصل وحدت در کثرت
عکس ها و اسکیس ها
هنوز نظری ثبت نشده است.