این مقاله به بررسی علمی و روانشناختی عقب ماندگی ذهنی می پردازد و با مرور پیشینه تاریخی، نظریه های روانشناسی و عوامل ژنتیکی و محیطی، علل و نشانه های این اختلال را تحلیل می کند.
مقدمه و پیشینه تاریخی
نارسایی در رشد قوای ذهنی یا آنچه به عنوان عقب ماندگی ذهنی شناخته می شود، موضوعی تازه یا مدرن به حساب نمی آید. در هر عصر و فرهنگی، همواره افرادی وجود داشته اند که از نظر توانایی های فکری با سطح معمول جامعه متفاوت بوده اند.
در گذشته جوامع بنا به شرایط و نگرش های خود، گاه چنین افرادی را تحمل می کردند در برخی مواقع آن ها را زندانی می ساختند یا حتی به مجازات های سخت تری مانند اعدام محکوم می کردند. «پینل» که به عنوان بنیان گذار روان پزشکی نوین شناخته می شود، نخستین فردی بود که برای این بیماران رویکردی انسانی تر در پیش گرفت؛ او برای بیماران روانی برنامه هایی شامل تفریح و گردش ترتیب داد. وی بیماران را در چهار گروه طبقه بندی کرد:
- ملانکولی یا همان مالیخولیا
- جنون شادی یا مانی
- جنون کلی
- ناتوانی ذهنی یا عقب ماندگی ذهنی
پس از پینل پزشکی فرانسوی به نام «ایتارد» با یافتن کودکی وحشی در جنگل های آویرون فرانسه، آموزش و پرورش او را بر عهده گرفت. کودک مذکور دارای عقب ماندگی شدید ذهنی بود. ایتارد تلاش های گسترده ای در زمینه تربیت این کودک انجام داد که سرآغاز دیدگاه های تازه ای در آموزش کودکان ناتوان ذهنی و حتی معلولان جسمی گردید.
همکار او، «سِگَن»، در ادامه این تلاش ها موسسه ای را برای تربیت افراد با ناتوانی های ذهنی تاسیس کرد و شیوه آموزش بر پایه تحریک حواس و حرکات را برای آموزش ناشنوایان توسعه داد.
با پیشرفت این رویکردها، تا اوایل قرن بیستم، توجه جهانی به مسئله اصلاح نژاد جلب شد. در آمریکا، بر اساس پیشنهاد بخش اصلاح نژاد انجمن پژوهشی زاد و ولد، قانونی تصویب شد که نازا کردن افراد عقب مانده را الزامی می ساخت. از آن زمان، دانشمندان علل مختلف ناتوانی ذهنی نظیر اختلالات متابولیک، نقص های کروموزومی، بیماری های مادر در دوران بارداری و دیگر عوامل را شناسایی کردند.
تحول های گسترده ای در پزشکی، جراحی مغز و اعصاب، و علم ژنتیک، علاوه بر شناسایی علت ها، باعث شدند تا در برخی موارد روند این اختلالات کنترل شده یا حتی بهبود نسبی حاصل گردد.
با ارتقاء سطح بهداشت تغذیه مناسب و کشف داروهایی نظیر آنتی بیوتیک ها که در درمان برخی بیماری های زمینه ساز نارسایی های ذهنی نقش داشته اند، میزان مرگ و میر در میان این افراد به شکل قابل توجهی کاهش یافت.
هوش
موضوع هوش و سنجش آن توسط روانشناسان متعددی مورد بررسی قرار گرفته است. باید توجه داشت که هوش مفهومی فرضی و انتزاعی به شمار می رود، بنابراین آنچه مورد تحلیل قرار می گیرد، نمودهای آن است، نه خود هوش.
هوش را نباید به عنوان یک توانایی یگانه در نظر گرفت، بلکه مجموعه ای از ظرفیت هاست که شامل حافظه، دقت، ادراک، یادگیری و سایر جنبه های شناختی می شود. از همین رو، هر روانشناس با توجه به دیدگاه های خاص مکتب خود، تعاریف متفاوتی از هوش و نارسایی های ذهنی ارائه کرده است. در اینجا به نظریه پیاژه اشاره ای می کنیم.
پیاژه روان شناس مشهور اهل سوئیس معتقد است که هوش حاصل تعامل مداوم فرد با محیط پیرامونی اش است. اگر این رابطه به شکل متعادل و مستمر برقرار گردد، فرد توانایی انطباق بهتر با محیط را به دست می آورد و در نتیجه هوش او رشد می کند.
به باور پیاژه رشد هوش وابسته به مراحل مشخصی است که کودک آن ها را طی می کند؛ این مراحل از درک های ابتدایی آغاز شده و به ساختارهای ذهنی پیچیده تر منتهی می شوند. گذار موفق از این مراحل به وضعیت رشد عصبی، بدنی، تجارب زندگی و تعامل های اجتماعی فرد بستگی دارد.
اهمیت نظریه پیاژه در این است که روند رشد هوش از زمان تولد (و حتی قبل از آن) با واکنش های حسی ـ حرکتی آغاز می شود و کودک از طریق همین واکنش ها قادر به درک ارتباط میان اشیا و رویدادها می گردد. در نگاه پیاژه، فرد عقب مانده ذهنی کسی است که در مراحل ابتدایی رشد هوشی متوقف شده و گرایش های غریزی در او قدرت بالایی دارد.
تعریف جامع از عقب ماندگی ذهنی
به طور کلی افرادی که در مقایسه با همسالان خود دچار نارسایی در کارکردهای شناختی هستند، نمی توانند به شکل کامل از توانمندی های یادگیری، انطباق با محیط، پردازش تجربیات، درک مفاهیم و استدلال منطقی برخوردار باشند. این وضعیت معمولاً از دوران نوزادی یا مراحل اولیه کودکی قابل تشخیص است. باید در نظر داشت که هر نوع نارسایی ذهنی، منحصر به فرد بوده و به راهکار درمانی خاص خود نیاز دارد.
عوامل موثر در عقب ماندگی ذهنی
عقب ماندگی ذهنی ممکن است بر اثر عوامل گوناگونی ایجاد شود، از جمله:
- انواع اختلالاتی که علت مشخصی برای آن ها یافت نشده ولی هم زمان با نارسایی های ذهنی دیده می شوند.
- برخی عفونت ها و مسمومیت ها
- آسیب های فیزیکی مانند ضربات مغزی
- اختلالات کروموزومی
- تابش هایی نظیر اشعه ایکس
- سایر عوامل محیطی و ژنتیکی ناشناخته
هنوز نظری ثبت نشده است.