مقاله علل افت تحصیلی و روش های پیشگیری از آن

افت تحصیلی به کاهش عملکرد و توانایی های تحصیلی دانش آموزان گفته می شود که می تواند به دلایل مختلفی از جمله مشکلات اقتصادی، روانی، آموزشی و خانوادگی ایجاد شود. در این مقاله به بررسی علل مختلف افت تحصیلی و روش های موثر پیشگیری از آن می پردازیم.

تعریف افت تحصیلی

مفهوم افت تحصیلی نخستین بار با الهام از واژگان اقتصادی وارد ادبیات آموزشی شد. در این نگرش، نظام آموزشی مشابه یک کارخانه در نظر گرفته می شود که بخشی از منابع انسانی، سرمایه فکری و مواد اولیه (دانش آموزان و امکانات آموزشی) را بدون رسیدن به محصول نهایی مطلوب، هدر داده و در نهایت نتیجه ای ناکافی و غیرموثر به بار می آورد. البته برخی صاحب نظران بر این باورند که اصطلاحاتی مانند “قصور تحصیلی” یا “واماندگی آموزشی” دقت معنایی بیشتری دارند.

زمانی که از افت تحصیلی سخن گفته می شود، مقصود معمولاً تکرار پایه تحصیلی یا ترک تحصیل پیش از اتمام دوره مشخص آموزشی است. به بیان دقیق تر، افت تحصیلی می تواند شامل جلوه های مختلفی از ناکامی آموزشی باشد؛ مانند ترک تحصیل زودهنگام، غیبت های مکرر و بی دلیل، تکرار پایه در یک دوره، کاهش کیفیت تحصیلی و حتی کاهش نسبت سال های موفق تحصیلی نسبت به سال های مورد انتظار رسمی.

از این منظر، افت تحصیلی را می توان نوعی کاهش محسوس در توانمندی تحصیلی دانش آموز تلقی کرد؛ به طوری که عملکرد فرد از سطحی قابل قبول به سطحی نامطلوب افت پیدا می کند. گاه این افت به صورت تدریجی پدیدار می شود؛ به گونه ای که دانش آموزی که پیش تر در حد متوسط یا حتی خوب ظاهر می شد، رفته رفته توان یادگیری خود را از دست می دهد و احتمالاً دچار تکرار پایه یا اُفت نمرات به شکل چشمگیری می شود.

در واقع، افت تحصیلی از دیدگاه تحلیل آموزشی، یک شاخص جدی از هدررفت منابع یادگیری به شمار می آید. در معنای وسیع تر، هرگونه اختلال در فرآیند یاددهی ـ یادگیری، ضعف در دستیابی به مهارت های سوادآموزی یا حتی شکل گیری بی سوادی پنهان، می تواند نوعی از افت محسوب شود. اما در مفهوم محدود و دقیق تر، افت تحصیلی زمانی رخ می دهد که اهداف آموزشی برنامه ریزی شده تحقق نیافته و انتظارات یادگیری در سطح مناسب برآورده نمی گردند.

پیامدهای این افت در سطوح مختلف تحصیلی، به صورت های متنوعی ظاهر می شود: از تجدید شدن در یک یا چند درس، مردودی کامل در پایه تحصیلی، کاهش علاقه به مدرسه، غیبت های مکرر، بی انگیزگی، تا نهایتاً ترک تحصیل و کناره گیری دائمی از محیط یادگیری.

تاریخچه افت تحصیلی

افت تحصیلی همواره یکی از موضوعات مهم و مورد توجه برنامه ریزان، مسئولان آموزشی، خانواده ها و سیاست گذاران بوده است؛ زیرا همه به خوبی به آثار منفی و جبران ناپذیر آن در ابعاد مادی و انسانی واقف هستند.

به نظر می آید که مفهوم گسترده افت تحصیلی از دوران های بسیار دور، حتی زمان های باستان و دوران صدر اسلام در ایران و سایر نقاط جهان ریشه داشته است. با این حال، مفهوم خاص افت تحصیلی، به معنای شکست در تحقق اهداف آموزشی و ناکامی در دستیابی به موفقیت های تحصیلی، در صد سال گذشته در ایران و چند قرن اخیر در سایر کشورها به شکل سازمان یافته تر و مورد توجه تر ظهور پیدا کرده است.

مبانی روانشناختی افت تحصیلی:

1. شرایط اجتماعی و اقتصادی: کودکانی که والدین شان از وضعیت اقتصادی و اجتماعی ضعیف تری برخوردارند و خانواده هایشان با محرومیت های اقتصادی روبرو هستند، معمولاً افت تحصیلی بیشتری تجربه می کنند. همچنین در جوامعی که حاکمیت دیکتاتوری، ترس و ناامنی در آن ها غالب است، کودکان به طور معمول با افت تحصیلی مواجه می شوند.
2. شرایط آموزشی و امکانات تحصیلی: زمانی که از تمامی حواس انسان در فرآیند یادگیری بهره گرفته شود، یادگیری به صورت عمیق تر و آسان تر صورت می پذیرد و وجود امکانات مناسب و شرایط آموزشی مطلوب نقش بسزایی در تحقق این امر دارد. نبود امکانات کافی مانند مدرسه، کلاس مناسب، کتاب های درسی استاندارد و معلمان با دانش و توانمند، از عوامل مهم ایجاد افت تحصیلی به شمار می روند.
3. وضعیت فیزیولوژیکی یادگیرنده: اغلب وضعیت جسمانی دانش آموزان در مدارس نادیده گرفته می شود؛ برخی از آن ها دچار مشکلات شنوایی (حدود 2 درصد دارای کاهش شنوایی شدید) یا بینایی هستند. همچنین مسئله تغذیه نامناسب کودکان نیز نقش مهمی دارد، پژوهش ها نشان داده اند دانش آموزانی که از تغذیه کافی برخوردارند کمتر دچار افت تحصیلی می شوند.
4. شرایط روانی – حرکتی: دانش آموزانی که مبتلا به بیماری هایی مانند صرع (حدود 2 درصد دانش آموزان مبتلا هستند) یا لکنت زبان می باشند، به دلیل ناتوانی در بیان افکار خود، تحت فشارهای روانی و اضطراب مداوم قرار دارند. گروه دیگری شامل کودکان فلج مغزی است که با اینکه ممکن است هوش بالایی داشته باشند، به دلیل محدودیت های حرکتی افت تحصیلی را تجربه می کنند.
5. ناسازگاری رفتاری: کودکانی که با مشکلات ناسازگاری عاطفی مواجه هستند و نمی توانند با محیط پیرامون خود تعامل مناسبی برقرار کنند، در مدارس دچار افت تحصیلی بیشتری می شوند. رفتارهایی همچون بیش فعالی، کم توجهی، خجالتی بودن، انزواطلبی و پرخاشگری به عنوان نمونه هایی از ناسازگاری رفتاری شناخته شده و در ایجاد افت تحصیلی تاثیرگذار هستند.
6. وضعیت عاطفی و روانی: این عامل یکی از مهم ترین دلایل افت تحصیلی در کشور ما به شمار می آید. اغلب بین ظرفیت بالقوه کودکان و عملکرد واقعی آن ها فاصله قابل توجهی وجود دارد. روانشناسان امروزی تاکید دارند که نباید صرفاً هوش کودکان را سنجید، بلکه باید توانایی یادگیری آن ها را به درستی شناسایی کرد؛ چرا که ظرفیت یادگیری کودکان معمولاً بسیار فراتر از میزان یادگیری واقعی آن هاست.

عمده ترین دلایل افت تحصیلی

1. عوامل شخصی: این عوامل شامل هوش فرد، میزان توجه و تمرکز، انگیزه یادگیری، وضعیت هیجانی و احساسات ناپایدار، و همچنین مشکلات و نارسایی های جسمی می شود.
2. عوامل خانوادگی: روابط بین اعضای خانواده، شرایط اقتصادی و مالی ضعیف، سطح فرهنگ و آگاهی والدین، و یا فقدان یکی از والدین یا هر دو از جمله مهم ترین دلایل افت تحصیلی محسوب می شوند.
3. دلایل مرتبط با مدرسه و آموزش: شیوه های تدریس معلم، ساختار و برنامه های درسی مدرسه، وجود پیش داوری در قضاوت معلمان نسبت به دانش آموزان، شرایط نامناسب فیزیکی کلاس ها، ارزیابی های نادرست از عملکرد دانش آموزان، نسبت پایین تعداد معلمان به دانش آموزان، کمبود معلمان با تجربه، آموزش دیده و علاقمند به تدریس و همچنین پوشش ناکافی دانش آموزان واجب التعلیم، همگی در بروز افت تحصیلی تاثیرگذار هستند.

فهرست مطالب

• تعریف افت تحصیلی
• تاریخچه افت تحصیلی
• مبانی روانشناختی افت تحصیلی
• عمده ترین دلایل افت تحصیلی
• راههای کاهش افت تحصیلی
• خسارت های ناشی از افت تحصیلی
• نتیجه گیری
• منابع